اختلالات سایکوسوماتیک

 

اختلالات سایکوسوماتیک (روان‌تنی)

افکار و هیجان‌های آدمی می‌توانند شیوه واکنش‌‌های بدنی او را تغییر دهند. یکی از واکنش‌های بدنی انسان، بیماری است. ما عموماً توجه‌ای به این مسئله نداریم که برخی از بیماری‌های جسمی مانند زخم معده، بیماری قلبی و عروقی و آسم ممکن است تحت تأثیر افکار و هیجانات قرار گیرند. مطالعات متعددی نشان می‌دهند، بروز برخی از بیماری‌های جسمی و حتی مدت تداوم آنها تحت تأثیر شرایط روانی افراد مبتلا قرار دارد. چنین اختلالاتی، اختلال روان‌تنی یا اختلال سایکوسوماتیک (Psychosomatic) نام دارند و به‌صورت مشکلات جسمی که تحت تأثیر روان قرار دارد یا در شدیدترین حالت، توسط روان آدمی ایجاد می‌شود، تعریف شده‌اند. کلمه Psychosomatic از دو بخش روان (psyche) و بدن (soma) تشکیل شده است. بنابراین بیماری‌های «سایکوسوماتیک» بیماری‌های جسمی هستند که عوامل روانی در شروع و تشدید آنها مؤثرند.

در کنار اختلالات روان‌تنی اختلال دیگری وجود دارد که «اختلال جسمانی شکل» نامیده می‌شود. چیزی که اختلال‌های روان‌تنی را از اختلال‌های جسمانی‌شکل جدا می‌کند این است که در اختلال‌های جسمانی ‌شکل، مشکل جسمانی شناخته ‌شده‌ای وجود ندارد اما در اختلال‌های روان‌تنی، مشکل جسمانی جود دارد به عبارت دیگر بیماری‌های روان‌تنی با نشانه‌های بیماری‌های بدنی شروع می‌شوند، یعنی جسم را درگیر می‌کنند، اما منشاء اصلی آنها مشکلات روانی است.

عوامل روانی می‌توانند تعداد زیادی از دستگاه‌های بدن تحت تأثیر قرار دهند، دستگاه‌هایی نظیر: دستگاه تنفسی، دستگاه قلبی – عروقی، پوست و دستگاه معدی – روده‌ای و اندام‌های حسی. در هر فرد ممکن است تنها یک دستگاه عضوی در برابر تأثیرات روانی آسیب‌پذیر باشد.

 

انواع اختلالات روان‌تنی به لحاظ منشاء

اختلالات روان‌تنی از لحاظ منشاء به سه دسته طبقه بندی می‌شوند:

- دسته اول این اختلالات افرادی را درگیر می‌کند که دارای هر دو علایم روانی و جسمی هستند و این دو نوع علایم در اشتراک با هم عوارض و تداوی بیماری را پیچیده و مشکل می‌کنند.

- دسته دوم در بر‌گیرنده بیمارانی است که اختلال روانی آنها به طور مستقیم به اثر بیماری جسمی یا اثرات درمانی آن بیماری، مرتبط است، مثلا بروز افسردگی در اثر ابتلا به یک بیماری جسمی مانند سرطان و عوراض آن.

- دسته سوم بیماری‌های روان‌تنی، اختلالات شبه جسمی یا «سوماتوفورم» هستند که بیماری‌های روانی در قالب عوارض جسمی بروز می‌کنند. به بیان دیگر، در این دسته، علایم جسمی بیمار مربوط به عوامل روانی بوده و ارتباطی به مشکل جسمی خاصی ندارند.

 

رایج‌ترین اختلالات روان‌تنی

  1. مشکلات دستگاه گوارش (زخم‌های دستگاه گوارش)
  2. کولیت مزمن (تورم روده بزرگ)
  3.  فشارخون
  4. مشکلات تنفسی مثل آسم
  5.  دردهای استخوانی و مفصلی
  6. تورم مفصل یا آرتریت روماتوئید
  7. دردهای ستون فقرات کمردرد
  8. بیماری‌های غدد ترشحی داخلی

باید توجه داشت بیماری‌های جسمی فوق زمانی به عنوان اختلال روان‌تنی در نظر گرفته می‌شوند که منشاء بروز آنها مشکلات جسمی و آسیب‌های جسمی مشخصی نیست. مثلاً فشارخون علت مشخص جسمی ندارد و یا دردهای ستون فقرات ناشی از آسیب فیزیکی به مهره‌ها نیستند.

 

تحقیقات دسته‌ای دیگر از مشکلات را نیز به عنوان اختلالات روان‌تنی در نظر می‌گیرند که عبارت اند از:

- اختلال تبدیلی: در این اختلات علایم جسمی هنگام بروز استرس روانی اتفاق می‌افتند، برخی از فلج‌های موقت، از دست دادن توانایی حرف زدن و ...

- هیپوکندریا: بیماران مبتلا به این اختلال با مشاهده کوچکترین علایم جسمی فکر می‌کنند به بیماری‌های وخیم و خطرناکی مبتلا شده‌اند؛ به عنوان مثال با یک سردرد ساده فکر می‌کنند مبتلا به تومور شده‌اند و این موضوع خود به افزایش اضطراب و شدید شدن و مدام شدن سردرهای آنها منجر می‌شود.

- اختلال جسمانی‌شکل: عموماً بسیاری از سردرد و نشانه‌های روانی مثل خستگی، علایم گوارشی مانند تهوع، استفراغ، درد در ناحیه شکم یا نشانه‌های دیگری مثل درد زمان رابطه جنسی، از دست دادن تمایلات جنسی و تجربه دوره‌های بسیار دردناک عادت ماهیانه از اختلال‌های رایج جسمانی‌اند.

- اختلال درد: بیماران مبتلا معمولاً درگیر دردهای مزمن هستد که این دردها به مشکلات طبی مشخصی مرتبط نیستند. به عنوان مثال دردهایی شدید و مزمن در کمر یا پا تجربه می‌شود و شدت این دردها فعالیت‌های عادی زندگی افراد را مختل می‌کند.

- اختلال بدشکلی بدن: افراد مبتلا به این اختلال  در مورد ظاهر خود بسیار نگران هستند و نقایصی را که در بدنشان موجود نیست تصور می‌کنند وجود دارد. مثلاً با اندکی ریزش مو تصور می‌کنند دچار مشکل طاسی شده‌اند و به شدت نگران می‌شوند.

- سایبرکندریا: در دهه‌های اخیر به واسطه انتشار اطلاعات پزشکی و بیماری‌ها در فضای مجازی و اینترنت، برخی افراد با جستجو در اینترنت و مشاهده اطلاعات پزشکی بیماری‌ها، بسیاری از علایم بیماری‌هایی را در بدن خود تجربه می‌کنند.

 

درمان اختلالات روان‌تنی

درمان اختلالات روان‌تنی عمدتاً به کمک دارو و درمان‌های روانی- رفتاری انجام می‌شود. در فرآیند درمان سعی بر آن است که از میزان فشار روانی فرد کاسته شود و عوامل و علت مشکلات روانی فرد بررسی و از طریق رواندرمانی و کاهش آلام روانی، مشکلات جسمی ثانویه درمان شود.

 

 

دی ان ان